मशीन-अनुवादित — पडताळणी बाकीइंग्रजीत वाचा

हा अनुवाद इंग्रजीतील नवीनतम बदलाच्या मागे आहे

हा अनुवाद केल्यानंतर इंग्रजी पान अद्ययावत झाले आहे. अनुवाद अद्ययावत होईपर्यंत इंग्रजी पान अधिकृत माना.

Maharashtra✓ Source-checked 20 July 2026

विवाह नोंदणी — महाराष्ट्र

Also known as: विवाह नोंदणी दाखला, विवाह नोंदणी, विवाह प्रमाणपत्र महाराष्ट्र, कोर्ट मॅरेज महाराष्ट्र, विशेष विवाह कायदा नोंदणी, marriage registration Maharashtra

महाराष्ट्रात तुमचा विवाह शासकीय नोंदीवर आणणे. इथे दोन वेगळे कायदे, दोन वेगळी कार्यालये आणि दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत — तुम्ही आधीच झालेल्या विवाहाची नोंदणी करत आहात की नवीन विवाह लावत आहात, यावर कोणता मार्ग ते ठरते. चुकीचा मार्ग निवडणे हाच जोडप्यांचा महिना वाया घालवण्याचा सर्वात नेहमीचा मार्ग आहे.

Issued by: दोन मार्ग. आधीच लागलेले पारंपरिक/धार्मिक विवाह: महाराष्ट्र विवाह मंडळांचे विनियमन व विवाह नोंदणी अधिनियम, 1998 — हा कायदा महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडे आहे आणि नोंदणी स्थानिक स्वराज्य संस्था करते. विशेष विवाह अधिनियम, 1954 अंतर्गत विवाह: नोंदणी व मुद्रांक विभाग (IGR महाराष्ट्र), विवाह अधिकाऱ्यामार्फत.
Official portal: IGR Maharashtra — Marriage Registration
You get: विवाह नोंदणी दाखला — Valid for life
Offline options: Gram Panchayat via Aaple Sarkar — 1998 Act track in rural areas; the designated officer is the Gram Sevak, Municipal corporation / municipality — 1998 Act track in urban areas, Marriage Registration Offices at Mumbai City, Mumbai Suburban and Pune — Special Marriage Act track, Sub-Registrar office at the district headquarters — Special Marriage Act track, Aaple Sarkar Seva Kendra

Who can apply

महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी सक्तीची आहे — 1998 च्या कायद्याचे कलम 4 राज्यातील प्रत्येक विवाहाची नोंदणी आवश्यक करते, आणि सर्वोच्च न्यायालयाने सीमा वि. अश्विनी कुमार (Transfer Petition 291/05) मध्ये विवाह नोंदणी सक्तीची असल्याचे ठरवले आहे
नोंदणी न केल्याने तुमचा विवाह अवैध ठरत नाही — 1998 च्या कायद्याचे कलम 10 हे स्पष्टपणे सांगते. गमावता तो पुरावा: नोंदणीशिवाय विवाह झाल्याची कोणतीही शासकीय नोंद राहत नाही, आणि नेमके तेच बँका, नियोक्ते, व्हिसा अधिकारी व विमा कंपन्या मागतात.
1998 च्या कायद्यांतर्गत, ज्या निबंधकांच्या कार्यक्षेत्रात पती नेहमी राहतो — किंवा दोघांपैकी कोणीही नेहमी राहते — त्यांच्याकडे ज्ञापन (memorandum) सादर केले जाते
विशेष विवाह कायद्याच्या मार्गात, नोटीस/अर्जाच्या तारखेच्या लगेच आधी किमान तीस दिवस दोघांपैकी किमान एकजण जिथे राहिला असेल, त्या जिल्ह्याच्या विवाह अधिकाऱ्याकडे पक्षकार नोटीस देतात

What it costs

विशेष विवाह अधिनियम, 1954 अंतर्गत विवाह नोंदणीसाठी अर्जमहसूल विभागाने प्रसिद्ध केलेल्या IGR महाराष्ट्रच्या “विशेष विवाह कायदा 1954 अंतर्गत नोंदणीकृत विवाह दाखल्यासाठी शुल्क, प्रक्रिया व कागदपत्रांची यादी” नुसार.	₹100
विवाह निबंधक कार्यालयात विवाह लावणेsma track, venue-officeIGR महाराष्ट्रच्या शुल्क दस्तऐवजानुसार.	₹150
विवाह निबंधक कार्यालयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी विवाह लावणेsma track, venue-outsideIGR महाराष्ट्रच्या शुल्क दस्तऐवजानुसार. कार्यालयातील शुल्काच्या जवळपास सातपट — सभागृह ठरवण्यापूर्वी हे माहीत असणे बरे.	₹1000
विवाह दाखलाsma trackIGR महाराष्ट्रच्या शुल्क दस्तऐवजानुसार.	₹25
दंड — 90 दिवसांनंतर पण एका वर्षाच्या आत नोंदणी (1998 चा कायदा)act1998 track, lateकलम 6(2) यावर “विहित केल्यानुसार, शंभर रुपयांपेक्षा जास्त नाही” अशी कमाल मर्यादा घालते. कायदा कमाल मर्यादा ठरवतो; नेमकी विहित रक्कम नियमांतून येते — तुमच्या निबंधकांकडे तपासा.	₹0–₹100
दंड — विवाहानंतर एका वर्षाहून अधिक काळाने नोंदणी (1998 चा कायदा)act1998 track, over a year lateकलम 6(2) चे परंतुक “विहित केल्यानुसार, पाचशे रुपयांपेक्षा जास्त नसलेला दंड आकारून” कधीही नोंदणीस परवानगी देते, कलम 12(1) च्या अधीन.	₹0–₹500
ज्ञापन शुल्क / कोर्ट फी स्टॅम्प (1998 च्या कायद्याचा मार्ग)act1998 trackकलम 6(1)(c) म्हणते की ज्ञापनासोबत “विहित केल्यानुसार शुल्क व इतर कागदपत्रे” असावीत — रक्कम कायद्यात नव्हे तर नियमांत आहे, आणि IGR च्या पानावर ती प्रसिद्ध केलेली नाही (ते पान फक्त विशेष विवाह कायद्याचा मार्ग सांगते). ₹100 चा कोर्ट फी स्टॅम्प असे व्यापकपणे सांगितले जाते, पण इथे ते ठामपणे सांगितलेले नाही. तुमच्या स्थानिक निबंधकांकडे पडताळा.	₹0–₹0

How long it takes

Typically 1–45 days.

Legally due in 5 days

ज्ञापन व तीन साक्षीदार तयार असल्यास 1998 च्या कायद्याचा मार्ग एकाच हजेरीत पूर्ण होऊ शकतो; ग्रामीण भागात आपले सरकारमार्फत ही सेवा हक्क कायद्यांतर्गत अधिसूचित सेवा आहे — 5 दिवसांची मुदत व ग्रामसेवक पदनिर्देशित अधिकारी. विशेष विवाह कायद्याच्या मार्गात 30 दिवसांची कठोर किमान मर्यादा आहे — ही नोटीसची मुदत कायदेशीर असून ती कमी करता येत नाही.

Common questions

महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी सक्तीची आहे का?

हो. 1998 च्या कायद्याचे कलम 4 राज्यातील प्रत्येक विवाहाची नोंदणी आवश्यक करते, आणि सर्वोच्च न्यायालयाने सीमा वि. अश्विनी कुमार (Transfer Petition 291/05) मध्ये विवाह नोंदणी सक्तीची ठरवली आहे — हे IGR महाराष्ट्रच्या स्वतःच्या पानावरही नमूद आहे.

आम्ही नोंदणी केली नाही. आमचा विवाह अवैध आहे का?

नाही. 1998 च्या कायद्याचे कलम 10 सांगते की केवळ नोंदणी न केल्यामुळे विवाह अवैध ठरत नाही. पण विवाह झाल्याचा शासकीय पुरावा तुमच्याकडे राहत नाही — आणि नेमका तोच बँका, नियोक्ते, विमा कंपन्या व व्हिसा प्राधिकरणे मागतात, आणि कलम 11 नुसार नियोक्त्याने तुमची वैवाहिक स्थिती बदलण्यापूर्वी तोच लागतो.

दोन मार्गांत फरक काय?

तुमचा विवाह धार्मिक किंवा पारंपरिक विधीने आधीच झाला असेल, तर त्याची नोंदणी महाराष्ट्राच्या 1998 च्या कायद्यांतर्गत होते — ज्ञापन, तीन साक्षीदार, तुमच्या स्थानिक संस्थेकडे. त्याऐवजी विवाह अधिकाऱ्यासमोर विवाह करायचा असेल, तर तो विशेष विवाह अधिनियम, 1954 — 30 दिवसांची नोटीस, मग विवाह, नोंदणी व मुद्रांक विभागामार्फत.

आमचे 90 दिवस उलटले. आता काय?

तरीही नोंदणी करा. एका वर्षाच्या आत: ₹100 च्या कमाल मर्यादेतील दंड. एका वर्षानंतर: कधीही नोंदणी करता येते, ₹500 च्या कमाल मर्यादेतील दंडावर. या मार्गात दंडाधिकारी नाहीत आणि न्यायालय नाही.

विशेष विवाह कायद्यांतर्गत विवाहाचा खर्च किती?

IGR महाराष्ट्रने प्रसिद्ध केलेल्या शुल्कानुसार: अर्जासाठी ₹100, विवाह निबंधक कार्यालयात विवाह लावण्यासाठी ₹150 (इतर कोणत्याही ठिकाणी ₹1,000), आणि दाखल्यासाठी ₹25.

विवाहानंतर मला नाव बदलावेच लागते का?

नाही. दोन्हीपैकी कोणताही कायदा विवाहानंतर नाव बदलण्याची सक्ती करत नाही. तुम्ही स्वतःहून बदलायचे ठरवले, तर विवाह दाखला हाच तो कागद जो ते शक्य करतो — नावबदलाची साखळी पाहा.

आम्ही गावात आहोत — कुठे जायचे?

आपले सरकारच्या यादीत विवाह दाखला ग्रामविकास व पंचायत राज विभागाअंतर्गत, ग्रामसेवक पदनिर्देशित अधिकारी म्हणून आणि सेवा हक्क कायद्यांतर्गत 5 दिवसांच्या मुदतीसह नोंदवलेला आहे. अपील सहाय्यक गटविकास अधिकारी, मग गटविकास अधिकाऱ्यांकडे जाते.

Where this comes from

This guide is put together from the official government sources listed below. We last reviewed it on 20 July 2026. Government rules and fees change often, and official websites are sometimes incomplete or unclear, so we cannot promise every detail is current. We make every effort to keep this updated, but there is no guarantee. Always check the official source linked below before you act or pay.

Recent changes

16 July 2026 — मराठी अनुवाद (यंत्र-अनुवादित, पडताळणी बाकी). §5 च्या दीर्घ यादीतील जीवन-घटना गट. दोन्ही कायद्यांची कलमे (1998: 4, 6(1)(a)-(e), 6(2), 10, 11, 12(1), 14; विशेष विवाह कायदा 1954), 90 दिवस, 30 दिवसांची नोटीस, दंडाच्या कमाल मर्यादा (₹100/₹500), IGR ची प्रसिद्ध शुल्के (₹100/₹150/₹1,000/₹25), 5 दिवसांची सेवा हक्क मुदत, अधिकृत दुवे व ओळखक्रमांक इंग्रजी मूळ फाइलप्रमाणेच. 1998 च्या मार्गाचे ज्ञापन शुल्क ठामपणे सांगितलेले नाही — इंग्रजी पानाप्रमाणेच.

Official sources for this guide

KaamKar वरील माहिती अधिकृत सरकारी संकेतस्थळांवरून आणि प्रत्येक पानावर दिलेल्या स्रोतांमधून संशोधित केलेली आहे, आणि दर्शविलेल्या तारखेला आमच्या माहितीनुसार अचूक आहे. कृती करण्यापूर्वी दिलेल्या अधिकृत स्रोताशी नेहमी खात्री करून घ्या. इंग्रजीत वाचा